آیا تا به حال برایتان پیش آمده که معلم فرزندتان از آرام بودن او در مدرسه صحبت کند، اما در خانه با کودکی پرخاشگر، لجباز یا بی‌قرار روبه‌رو باشید؟ یا برعکس، فرزندتان در خانه بسیار راحت و صمیمی رفتار کند، اما در جمع‌های خانوادگی و محیط‌های اجتماعی خجالتی، کم‌حرف یا مضطرب شود؟

این تفاوت رفتاری یکی از موضوعات مهم در روانشناسی کودک و فرزندپروری است.

بسیاری از والدین وقتی با چنین شرایطی مواجه می‌شوند، تصور می‌کنند کودک عمداً در خانه بدرفتاری می‌کند یا در محیط‌های دیگر خودش را کنترل می‌کند. در حالی که رفتار کودک تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند احساس امنیت، ویژگی‌های شخصیتی، شرایط محیطی، رابطه با والدین و سبک تربیتی خانواده قرار دارد.

رفتار متفاوت کودک در خانه و خارج از خانه لزوماً نشانه مشکل رفتاری یا تربیت نادرست نیست؛ اما اگر این تفاوت با پرخاشگری شدید، اضطراب، ترس یا اختلال در روابط همراه باشد، بهتر است علت آن بررسی شود.

در این مقاله بررسی می‌کنیم چرا کودکان در محیط‌های مختلف رفتار متفاوتی دارند، سبک تربیتی والدین چه نقشی در این موضوع ایفا می‌کند و چگونه می‌توان به شکل مؤثرتری با رفتارهای کودک برخورد کرد.

چرا رفتار کودک در خانه و خارج از خانه متفاوت است؟

کودکان در محیط‌های مختلف با انتظارات، قوانین و احساسات متفاوتی مواجه می‌شوند. به همین دلیل ممکن است رفتاری که در خانه از خود نشان می‌دهند، با رفتارشان در مدرسه، مهمانی یا جمع دوستان متفاوت باشد.

برای درک بهتر این موضوع، باید چند عامل مهم را بررسی کنیم.

۱. احساس امنیت عاطفی در کنار والدین

یکی از دلایل مهم تفاوت رفتار کودک در خانه و خارج از خانه، احساس امنیت عاطفی است.

خانه برای بسیاری از کودکان محیطی آشناست که در آن می‌توانند احساسات خود را راحت‌تر نشان دهند. کودک ممکن است در مدرسه یا مهمانی تلاش کند رفتار خود را با انتظارات دیگران هماهنگ کند، اما در خانه احساس آزادی بیشتری برای ابراز خشم، ناراحتی، خستگی یا ناامیدی داشته باشد.

برای مثال، کودکی که در مدرسه آرام و منظم است، ممکن است پس از بازگشت به خانه بهانه‌گیری کند، گریه کند یا با والدینش مخالفت کند.

این رفتار همیشه به معنای لجبازی یا بی‌احترامی نیست. گاهی کودک در طول روز تلاش کرده است احساسات خود را کنترل کند و پس از ورود به محیط امن خانه، فرصت بیشتری برای تخلیه هیجانی پیدا می‌کند.

البته امنیت عاطفی به معنای آن نیست که کودک باید هر رفتاری را بدون محدودیت انجام دهد.

والدین باید همزمان دو پیام مهم را به کودک منتقل کنند: احساسات تو قابل پذیرش هستند، اما هر رفتاری مجاز نیست.

۲. تفاوت قوانین و انتظارات در محیط‌های مختلف

کودکان به تدریج یاد می‌گیرند که هر محیط اجتماعی قوانین خاص خودش را دارد.

برای مثال:

- در مدرسه باید منتظر نوبت خود بمانند.

- در مهمانی باید با دیگران تعامل داشته باشند.

- در خانه ممکن است آزادی بیشتری برای انتخاب فعالیت‌ها داشته باشند.

- در محیط‌های جدید ممکن است برای سازگار شدن با شرایط، محتاط‌تر رفتار کنند.

این تفاوت در انتظارات می‌تواند باعث تغییر رفتار کودک شود.

اگر کودک در مدرسه آرام است اما در خانه قوانین را رعایت نمی‌کند، لازم است بررسی کنیم آیا قوانین خانوادگی روشن، ثابت و متناسب با سن کودک هستند یا خیر.

گاهی والدین در شرایط مختلف واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند. برای مثال، یک روز رفتار کودک را نادیده می‌گیرند و روز دیگر برای همان رفتار تنبیه می‌کنند.

در چنین شرایطی کودک نمی‌تواند به‌درستی پیش‌بینی کند که چه رفتاری از او انتظار می‌رود.

ثبات در قوانین خانوادگی به کودک کمک می‌کند احساس امنیت بیشتری داشته باشد و رفتارهای خود را بهتر تنظیم کند.

تأثیر سبک تربیتی والدین بر رفتار کودک

سبک تربیتی والدین یکی از عوامل مهم در شکل‌گیری رفتار، استقلال، تنظیم هیجان و روابط اجتماعی کودکان است.

شیوه برخورد والدین با اشتباهات، احساسات و نیازهای کودک می‌تواند بر نحوه رفتار او در خانه و محیط‌های دیگر تأثیر بگذارد.

۱. سبک تربیتی سخت‌گیرانه؛ چرا کودک در حضور والدین متفاوت رفتار می‌کند؟

در خانواده‌هایی که قوانین بسیار سخت‌گیرانه هستند و کودک فرصت کمی برای بیان نظر یا احساسات خود دارد، ممکن است کودک در حضور والدین رفتار محتاطانه‌تری نشان دهد.

برای مثال، ممکن است کودک در خانه کمتر مخالفت کند، اما در مدرسه یا جمع دوستان رفتار متفاوتی داشته باشد.

گاهی کودک به دلیل ترس از تنبیه، احساسات خود را پنهان می‌کند یا تلاش می‌کند همیشه مطابق انتظار والدین رفتار کند.

در برخی موارد نیز محدودیت‌های شدید می‌توانند زمینه افزایش خشم، مقاومت یا پنهان‌کاری را فراهم کنند.

البته سخت‌گیری به‌تنهایی علت قطعی این رفتارها نیست و باید شرایط خانواده، ویژگی‌های کودک و نحوه اجرای قوانین بررسی شود.

تفاوت مهمی بین داشتن قوانین مشخص و کنترل بیش از حد کودک وجود دارد.

قوانین سالم به کودک کمک می‌کنند مسئولیت‌پذیری را یاد بگیرد، اما کنترل افراطی ممکن است فرصت رشد استقلال و تصمیم‌گیری را محدود کند.

۲. سبک تربیتی سهل‌گیرانه؛ چرا کودک در خانه بیشتر لجبازی می‌کند؟

در سبک تربیتی سهل‌گیرانه، والدین معمولاً محبت زیادی به کودک دارند، اما ممکن است در تعیین قوانین و محدودیت‌های رفتاری ثبات کافی نداشته باشند.

در چنین شرایطی کودک ممکن است به دلیل نبود چارچوب مشخص، در کنترل رفتارهای خود با مشکل مواجه شود.

برای مثال، اگر کودک در خانه اجازه داشته باشد هر زمان که خواست از قوانین عبور کند، ممکن است هنگام مواجهه با محدودیت‌های مدرسه یا محیط‌های اجتماعی واکنش شدیدتری نشان دهد.

این موضوع به معنای آن نیست که محبت زیاد باعث بدرفتاری کودک می‌شود.

محبت زمانی به رشد سالم کودک کمک می‌کند که همراه با مرزهای روشن، مسئولیت‌پذیری و آموزش مهارت‌های رفتاری باشد.

والدین می‌توانند بدون تهدید یا تنبیه شدید، قوانین مشخصی برای خواب، استفاده از وسایل دیجیتال، انجام تکالیف و تعامل با دیگران تعیین کنند.

۳. سبک تربیتی مقتدرانه؛ ایجاد تعادل بین محبت و قانون

در روانشناسی رشد، سبک تربیتی مقتدرانه معمولاً با ترکیبی از حمایت عاطفی، قوانین روشن و توجه به استقلال کودک شناخته می‌شود.

در این سبک، والدین نه کودک را کاملاً آزاد می‌گذارند و نه تلاش می‌کنند تمام رفتارهای او را کنترل کنند.

آن‌ها برای احساسات کودک ارزش قائل هستند، اما در عین حال درباره رفتارهای نامناسب محدودیت تعیین می‌کنند.

برای مثال، اگر کودک هنگام عصبانیت وسیله‌ای را پرت کند، والدین می‌توانند به او بگویند:

«می‌فهمم که عصبانی هستی، اما پرت کردن وسایل قابل قبول نیست. بیا درباره چیزی که ناراحتت کرده صحبت کنیم.»

این نوع برخورد به کودک کمک می‌کند میان احساسات و رفتارهای خود تفاوت قائل شود.

در نتیجه، کودک به تدریج یاد می‌گیرد که می‌تواند ناراحت، عصبانی یا ناامید باشد، بدون اینکه به دیگران آسیب بزند.

چرا بعضی کودکان در خانه پرخاشگر اما در مدرسه آرام هستند؟

یکی از نگرانی‌های رایج والدین، پرخاشگری کودک در خانه است.

کودکی که در مدرسه رفتار مناسبی دارد، ممکن است در خانه به والدین خود بی‌احترامی کند، فریاد بزند یا در برابر درخواست‌های آن‌ها مقاومت نشان دهد.

این رفتار می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد.

خستگی و فشارهای روزانه

کودکان نیز مانند بزرگسالان ممکن است در طول روز با فشارهای روانی، خستگی و محرک‌های مختلف مواجه شوند.

کودکی که ساعات زیادی را در مدرسه گذرانده است، ممکن است هنگام بازگشت به خانه توان کمتری برای کنترل هیجانات خود داشته باشد.

در چنین شرایطی، گرسنگی، کمبود خواب، برنامه فشرده یا نیاز به استراحت می‌تواند شدت واکنش‌های کودک را افزایش دهد.

دشواری در بیان احساسات

همه کودکان نمی‌توانند احساسات خود را به‌راحتی با کلمات بیان کنند.

گاهی کودک نمی‌داند چگونه بگوید که از چیزی ناراحت است، احساس نادیده گرفته شدن دارد یا به توجه والدین نیاز دارد.

در نتیجه، ممکن است احساسات خود را از طریق رفتارهایی مانند گریه، مخالفت، پرخاشگری یا بهانه‌گیری نشان دهد.

این موضوع به‌خصوص در کودکان کوچک‌تر اهمیت دارد؛ زیرا مهارت‌های تنظیم هیجان و ارتباط کلامی آن‌ها هنوز در حال رشد است.

واکنش والدین به رفتار کودک

رفتار کودک و واکنش والدین می‌توانند بر یکدیگر تأثیر بگذارند.

برای مثال، اگر کودک هنگام مخالفت فریاد بزند و والدین نیز با فریاد پاسخ دهند، احتمال دارد تعامل میان آن‌ها به یک چرخه تنش تبدیل شود.

در برخی خانواده‌ها، کودک زمانی به خواسته خود می‌رسد که گریه یا پرخاشگری را شدت می‌دهد.

اگر این الگو بارها تکرار شود، ممکن است کودک یاد بگیرد که رفتار شدید راه مؤثرتری برای رسیدن به خواسته‌هایش است.

به همین دلیل، بررسی رفتار کودک بدون توجه به نحوه پاسخ والدین، تصویر کاملی از مسئله ارائه نمی‌دهد.

چرا بعضی کودکان در جمع خجالتی اما در خانه پرحرف هستند؟

تفاوت رفتار کودکان همیشه به شکل پرخاشگری یا لجبازی نیست.

بعضی کودکان در خانه بسیار پرحرف، شوخ‌طبع و فعال هستند، اما در مدرسه یا جمع‌های جدید کمتر صحبت می‌کنند.

این تفاوت می‌تواند به ویژگی‌های شخصیتی، میزان آشنایی با محیط و احساس امنیت اجتماعی مربوط باشد.

کودکان درون‌گرا ممکن است برای تعامل با افراد جدید به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.

همچنین کودکانی که تجربه انتقاد شدید، تمسخر یا مقایسه شدن داشته‌اند، ممکن است هنگام صحبت کردن در جمع محتاط‌تر باشند.

اگر کودک در محیط‌های ناآشنا کمتر صحبت می‌کند، لزوماً به معنای وجود مشکل روانشناختی نیست.

اما اگر ترس از تعامل اجتماعی شدید باشد، کودک از حضور در مدرسه یا جمع‌ها اجتناب کند یا این وضعیت عملکرد روزانه او را مختل کند، بررسی تخصصی می‌تواند مفید باشد.

آیا رفتار متفاوت کودک نشانه تربیت اشتباه است؟

یکی از اشتباهات رایج در فرزندپروری این است که والدین هر رفتار نامناسب کودک را به تربیت خود نسبت می‌دهند.

در حالی که رفتار کودکان فقط تحت تأثیر سبک تربیتی نیست.

عوامل دیگری نیز می‌توانند نقش داشته باشند، از جمله:

- ویژگی‌های شخصیتی و خلق‌وخوی کودک

- سن و مرحله رشد

- کیفیت خواب و میزان خستگی

- تغییرات خانوادگی مانند تولد فرزند جدید یا جدایی والدین

- تجربه‌های ناخوشایند در مدرسه یا روابط دوستانه

- اضطراب، فشار روانی یا دشواری در تنظیم هیجان

- تفاوت در نیازهای عاطفی و اجتماعی کودک

بنابراین، برای درک رفتار کودک باید به مجموعه شرایط زندگی او توجه کرد.

گاهی رفتار کودک واکنشی طبیعی به یک تغییر محیطی است و با حمایت مناسب بهبود پیدا می‌کند.

در برخی موارد نیز رفتارهای مداوم و شدید ممکن است نیازمند بررسی تخصصی باشند.

چگونه با رفتار متفاوت کودک در خانه برخورد کنیم؟

اگر فرزند شما در خانه رفتار متفاوتی نسبت به محیط‌های دیگر دارد، بهتر است به جای سرزنش یا مقایسه، علت این تفاوت را بررسی کنید.

۱. رفتار کودک را با دیگران مقایسه نکنید

جملاتی مانند «بقیه بچه‌ها این‌طوری نیستند» یا «چرا فقط تو در خانه این رفتار را داری؟» ممکن است احساس شرم یا ناکافی بودن را در کودک افزایش دهند.

به جای مقایسه، رفتار مشخص او را توصیف کنید.

برای مثال:

«وقتی ازت می‌خوام وسایلت رو جمع کنی، عصبانی می‌شی و داد می‌زنی. می‌خوام بفهمم چه چیزی این کار رو برات سخت می‌کنه.»

این روش به کودک فرصت می‌دهد درباره تجربه خود صحبت کند.

۲. به جای تنبیه فوری، علت رفتار را بررسی کنید

اگر کودک بعد از مدرسه پرخاشگری می‌کند، ابتدا شرایط جسمی و عاطفی او را بررسی کنید.

آیا خسته است؟

آیا فرصت استراحت داشته؟

آیا اتفاقی در مدرسه افتاده است؟

آیا احساس می‌کند والدین به حرف‌های او توجه نمی‌کنند؟

شناخت علت رفتار به والدین کمک می‌کند راهکار مناسب‌تری انتخاب کنند.

البته بررسی علت به معنای نادیده گرفتن رفتار آسیب‌زننده نیست.

اگر کودک به دیگران آسیب می‌زند، لازم است رفتار او به شکل آرام، روشن و قاطع متوقف شود.

۳. قوانین خانوادگی را مشخص و ثابت کنید

کودکان برای یادگیری رفتارهای مناسب به چارچوب‌های قابل پیش‌بینی نیاز دارند.

والدین بهتر است درباره قوانین مهم خانواده توافق داشته باشند و تا حد امکان واکنش‌های مشابهی نشان دهند.

برای مثال، اگر قانون خانواده این است که کودک هنگام عصبانیت حق آسیب زدن به دیگران را ندارد، این قانون باید در شرایط مختلف اجرا شود.

ثبات در قوانین به کودک کمک می‌کند پیامدهای رفتار خود را بهتر درک کند.

۴. احساسات کودک را نام‌گذاری کنید

کودکان با کمک والدین می‌توانند شناخت بیشتری از احساسات خود پیدا کنند.

اگر کودک عصبانی است، به جای گفتن «این‌قدر لجبازی نکن»، می‌توانید بگویید:

«به نظر می‌رسه خیلی ناراحتی. می‌خوای بگی چه اتفاقی افتاده؟»

این کار به کودک کمک می‌کند احساسات خود را بهتر بشناسد و به تدریج مهارت‌های تنظیم هیجان را یاد بگیرد.

۵. رفتار مناسب را تقویت کنید

توجه والدین فقط نباید زمانی به کودک اختصاص پیدا کند که رفتار نامناسبی انجام می‌دهد.

وقتی کودک با آرامش درخواست خود را بیان می‌کند، مسئولیت‌پذیر است یا برای حل یک اختلاف تلاش می‌کند، بهتر است این رفتارها دیده شوند.

برای مثال:

«خوب بود که وقتی ناراحت شدی، به جای داد زدن درباره احساست صحبت کردی.»

تقویت رفتارهای مناسب می‌تواند به کودک کمک کند متوجه شود چه روش‌هایی برای ارتباط با دیگران مؤثرتر هستند.

۶. زمانی برای ارتباط بدون تنش اختصاص دهید

گاهی کودکان برای دریافت توجه والدین، رفتارهای نامناسبی نشان می‌دهند.

اختصاص دادن زمان کوتاه اما باکیفیت برای بازی، گفت‌وگو یا فعالیت مشترک می‌تواند به تقویت رابطه والد و کودک کمک کند.

در این زمان بهتر است والدین کمتر به تلفن همراه یا فعالیت‌های دیگر مشغول باشند و توجه خود را به کودک اختصاص دهند.

هدف این نیست که تمام خواسته‌های کودک برآورده شود، بلکه ایجاد ارتباطی است که در آن کودک احساس کند دیده و شنیده می‌شود.

چه زمانی برای رفتار کودک باید به روانشناس مراجعه کنیم؟

تفاوت رفتار کودک در محیط‌های مختلف همیشه نیازمند مراجعه تخصصی نیست.

اما اگر رفتار کودک به شکل مداوم و شدید تکرار شود، بهتر است شرایط او توسط متخصص بررسی شود.

در موارد زیر، دریافت مشاوره روانشناسی کودک و خانواده می‌تواند کمک‌کننده باشد:

- پرخاشگری شدید یا مکرر در خانه

- اضطراب زیاد هنگام حضور در مدرسه یا جمع‌های اجتماعی

- ترس شدید از والدین یا افراد دیگر

- مشکلات مداوم در ارتباط با همسالان

- تغییر ناگهانی و قابل توجه در رفتار کودک

- اختلال در خواب، فعالیت‌های روزانه یا عملکرد تحصیلی

- ناتوانی کودک در کنترل هیجانات متناسب با سن

- تداوم رفتارهای مشکل‌ساز با وجود تلاش‌های والدین برای اصلاح شرایط

در ارزیابی تخصصی، تنها رفتار کودک بررسی نمی‌شود.

روانشناس با توجه به سن کودک، شرایط خانوادگی، تجربه‌های محیطی، رابطه والدین و کودک و الگوهای رفتاری او تلاش می‌کند تصویر دقیق‌تری از مسئله به دست آورد.

در صورت نیاز، راهکارهای متناسب با شرایط خانواده و ویژگی‌های کودک ارائه می‌شوند.

نقش مشاوره خانواده در اصلاح الگوهای تربیتی

گاهی والدین برای اصلاح رفتار کودک تلاش زیادی می‌کنند، اما نتیجه مطلوبی نمی‌گیرند.

در چنین شرایطی، ممکن است لازم باشد الگوهای ارتباطی خانواده نیز بررسی شوند.

مشاوره خانواده می‌تواند به والدین کمک کند:

- نیازهای عاطفی کودک را بهتر بشناسند.

- تفاوت میان رفتار طبیعی متناسب با سن و رفتار نیازمند بررسی را درک کنند.

- روش‌های مناسب‌تری برای تعیین قوانین خانوادگی یاد بگیرند.

- در برخورد با پرخاشگری و مخالفت کودک واکنش مؤثرتری داشته باشند.

- تعارض‌های خانوادگی را بدون تشدید تنش مدیریت کنند.

- ارتباط عاطفی خود با فرزندشان را تقویت کنند.

هدف از مشاوره، مقصر دانستن والدین یا کودک نیست.

هدف این است که خانواده بتواند شرایطی ایجاد کند که کودک در آن احساس امنیت بیشتری داشته باشد و مهارت‌های رفتاری و هیجانی خود را بهتر رشد دهد.

مشاوره روانشناسی کودک و خانواده در اصفهان

اگر رفتار فرزندتان در خانه و خارج از خانه تفاوت قابل توجهی دارد و نمی‌دانید علت آن چیست، بررسی شرایط کودک و الگوهای ارتباطی خانواده می‌تواند به شناخت بهتر مسئله کمک کند.

در مرکز مشاوره تخصصی خانواده نارون سبز اصفهان، امکان دریافت خدمات مشاوره خانواده و روانشناسی با توجه به نیازهای مراجعان فراهم است.

دکتر احسان پوستین دوز، متخصص خانواده و روان‌درمانگر فردی، در زمینه مسائل روانشناختی و روابط خانوادگی فعالیت دارد.

در صورت مواجهه با مشکلات رفتاری کودک، مراجعه به متخصص می‌تواند فرصتی برای بررسی دقیق‌تر شرایط و شناخت راهکارهای مناسب برای والدین باشد.

برای دریافت اطلاعات بیشتر درباره خدمات مرکز مشاوره نارون سبز اصفهان و رزرو وقت مشاوره، می‌توانید به وب‌سایت مرکز مراجعه کنید:

"narvansabz.ir" (https://narvansabz.ir)

جمع‌بندی

رفتار متفاوت کودک در خانه و خارج از خانه موضوعی است که باید با توجه به شرایط محیطی، ویژگی‌های شخصیتی، نیازهای عاطفی و سبک تربیتی خانواده بررسی شود.

کودکی که در خانه پرخاشگر است اما در مدرسه رفتار آرامی دارد، لزوماً کودک بدرفتار یا والدین ناموفق ندارد.

گاهی این تفاوت نشان می‌دهد کودک در محیط‌های مختلف با انتظارات متفاوتی روبه‌رو است یا برای بیان احساسات خود به حمایت بیشتری نیاز دارد.

والدین می‌توانند با ایجاد قوانین روشن، توجه به احساسات کودک، تقویت رفتارهای مناسب و پرهیز از مقایسه، به بهبود رابطه خود با فرزندشان کمک کنند.

مهم‌ترین نکته این است که به جای تمرکز صرف بر اصلاح رفتار کودک، تلاش کنیم بفهمیم این رفتار چه پیامی درباره نیازها، احساسات و شرایط زندگی او دارد.

اگر رفتارهای کودک شدید، مداوم یا مختل‌کننده زندگی روزمره هستند، دریافت مشاوره تخصصی روانشناسی کودک و خانواده می‌تواند به شناخت بهتر مسئله و انتخاب راهکارهای مناسب کمک کند.

---

سؤالات متداول

۱. چرا کودک در خانه لجباز است اما در مدرسه رفتار خوبی دارد؟

این تفاوت ممکن است به احساس امنیت در خانه، خستگی بعد از مدرسه، تفاوت قوانین محیط‌ها یا دشواری کودک در بیان احساسات مربوط باشد. برای شناخت علت دقیق، باید شرایط کودک و خانواده بررسی شود.

۲. آیا رفتار متفاوت کودک در خانه و بیرون نشانه تربیت اشتباه است؟

خیر. رفتار کودک تحت تأثیر عوامل مختلفی مانند سن، خلق‌وخو، محیط، تجربه‌های روزانه و سبک تربیتی قرار دارد. تفاوت رفتار به‌تنهایی نشان‌دهنده تربیت نادرست نیست.

۳. چگونه رفتار پرخاشگرانه کودک در خانه را کاهش دهیم؟

بررسی علت رفتار، تعیین قوانین روشن، توجه به احساسات کودک، تقویت رفتارهای مناسب و پرهیز از واکنش‌های شدید می‌توانند کمک‌کننده باشند. اگر پرخاشگری شدید یا مداوم است، ارزیابی تخصصی توصیه می‌شود.

۴. آیا سبک تربیتی والدین بر رفتار کودک در مدرسه تأثیر دارد؟

بله. سبک تربیتی می‌تواند بر مهارت‌های اجتماعی، تنظیم هیجان، استقلال و نحوه تعامل کودک با دیگران تأثیر بگذارد. با این حال، رفتار کودک در مدرسه به عوامل دیگری مانند محیط آموزشی و روابط با همسالان نیز وابسته است.

۵. چه زمانی برای رفتار متفاوت کودک به مشاور مراجعه کنیم؟

اگر تفاوت رفتار با اضطراب شدید، پرخاشگری مداوم، مشکلات ارتباطی، افت عملکرد تحصیلی یا اختلال در زندگی روزمره همراه است، بهتر است از روانشناس کودک یا متخصص خانواده کمک بگیرید.